Mijn dag langs het water in Istanboel: paleis, boot en derwisjen

Meebewegen met het water: van Beşiktaş naar de oude stad

Als leraar aardrijkskunde kijk ik naar Istanboel door de lens van het water. Eeuwenlang overzagen de Ottomaanse sultans het samenkomen van de Gouden Hoorn en de Zee van Marmara vanaf de versterkte binnenhoven op het Historisch Schiereiland. In de negentiende eeuw verhuisde het keizerlijke hof echter naar de oevers van de Bosporus. Tijdens mijn meest recente reis wilde ik een hele dag wijden aan die maritieme verschuiving: vroeg beginnen bij het Dolmabahçepaleis in Beşiktaş, vanaf Eminönü de zeestraat op varen en de dag in de oude stad afsluiten met een avond vol serene, spirituele muziek.

Ik stapte vroeg de boulevard op, toen de ochtendnevel nog net wegtrok van de heuvels aan de overkant op het Aziatische continent. Op de kustweg stond het verkeer alweer vast in de bekende knoop van stationair draaiende gele taxi's. Voor mij bevestigde het direct weer de gouden regel voor deze stad: wie twee gezonde benen heeft, loopt.

De spiegelende pracht van het Dolmabahçepaleis

Dolmabahçe ligt pal aan de waterlijn en vormt een scherp contrast met de verspreide, ommuurde paviljoens van Topkapı. Hier zie je overal de formele, monumentale vormentaal van het negentiende-eeuwse Europa, maar dan toegepast in een Ottomaanse keizerlijke context. Zodra ik door de rijk versierde poorten liep, merkte ik direct het verschil in schaal. Waar het oudere paleis ingetogen en gecompartimenteerd was, werd Dolmabahçe gebouwd om keizerlijke status direct aan voorbijvarende schepen te tonen.

Ik volgde de vaste route door de Selamlık, de staatsvertrekken waar de officiële ontvangsten en overleggen plaatsvonden. Het interieur is uitbundig ingericht op een manier die voor Hollandse begrippen bijna overweldigend aandoet. De beroemde kristallen trap liep onder een lichtkoepel omhoog, met leuningen die glansden onder het glas van het dakraam en lopers die de weg wezen tussen de grote zalen. Kamer na kamer passeerde ik zware parketvloeren, Franse schouwen en dikke lagen bladgoud.

Het absolute hoogtepunt was voor mij de enorme Ceremoniezaal. Staand onder die kolossale koepel, kijkend naar de reusachtige Britse kroonluchter in het midden, voelde ik me nietig. Deze ruimte werd ontworpen voor honderden hoogwaardigheidsbekleders, geflankeerd door zuilen en ramen die blauwe stroken Bosporus omlijsten. Verderop in het paleis veranderde de stemming in de privévertrekken. De slaapkamer waar Mustafa Kemal Atatürk stierf, bracht een abrupte, plechtige stilte na alle pracht en praal van de voorgaande salons. Buiten in de tuinen leunde ik zo'n twintig minuten tegen de gietijzeren poorten aan het water, kijkend naar de deining die tegen de witte stenen kademuur sloeg.

Tickets en openingstijdenDolmabahçepaleis→

Te voet langs de oever naar Eminönü

In plaats van mezelf in een overvolle tram te wringen of een taxi te nemen, liep ik het hele stuk terug richting de Galatabrug. De wandeling voerde zuidwaarts langs Kabataş en Tophane naar Karaköy. Het is een van mijn favoriete stadswandelingen in Europa: galeries voor moderne kunst, ijzerwarenwinkels, traditionele bakkers en aan de linkerkant voortdurend de nabijheid van het water.

De Galatabrug te voet oversteken gaf me precies het uitzicht dat ik rond het middaguur zocht. Onder het brugdek dreef de geur van gebakken vis omhoog uit de eethuisjes; bovenop stonden tientallen lokale vissers schouder aan schouder met hun nylon lijnen boven de Gouden Hoorn. Vóór me staken de minaretten van het Historisch Schiereiland af tegen de bleke hemel. Vanaf de brug liep ik de drukke kades van Eminönü op, laveerde tussen de verkopers van geroosterde kastanjes en simit door en liep recht op de aanlegsteiger af.

De zeestraat op: varen over de Bosporus

Een rondvaart over de Bosporus vanaf de kade van Eminönü probeer ik bij vrijwel elk bezoek te doen, maar door direct na het bezoek aan Dolmabahçe het water op te gaan, zag ik de kustlijn in een heel nieuw perspectief. Vanaf het open dek, met een frisse bries over het schroefwater, zag ik de Europese oever in omgekeerde volgorde aan me voorbijglijden.

Vanaf het water begrijp je pas echt hoe deze stad gegroeid is. De boot voer de vaargeul in, stak de monding van de Gouden Hoorn over en zette koers naar het noorden, precies tussen Europa en Azië in. Binnen een paar minuten zag ik Dolmabahçe alweer liggen, maar nu zoals de architecten het bedoeld hadden: een reusachtige witte gevel die op het wateroppervlak leek te drijven, geflankeerd door de maritieme toegangspoorten. Iets verderop lag het Çırağanpaleis, gevolgd door de fotogenieke Ortaköy-moskee, precies onder de reusachtige hangbrug.

Verder naar het noorden maakten de paleizen plaats voor houten herenhuizen aan het water, de yalı's, waarvan de fundamenten direct in het zoute water staan. Toen we onder de torenhoge stenen vestingmuren van Rumeli Hisarı door voeren, werd het strategische belang van dit knooppunt overduidelijk. Zittend op een houten bankje, kijkend naar de meeuwen die achter de boot doken terwijl ik mijn blik heen en weer liet gaan tussen twee continenten, kreeg ik zonder enige moeite de beste aardrijkskundeles die Istanboel te bieden heeft.

Tickets en openingstijdenRondvaart over de Bosporus→

Verstilling en ronddraaien op het Historisch Schiereiland

Tegen de tijd dat de boot terugkeerde naar Eminönü, kleurde het namiddaglicht koper over de koepel van de Nieuwe Moskee. Ik had er bewust voor gekozen om geen drukke bar op te zoeken. In plaats daarvan wandelde ik vanaf de steiger de rustige straatjes van het Historisch Schiereiland in, op weg naar een zaal waar een Mevlevi sema-ceremonie plaatsvond.

Ik heb elders weleens toeristische folklore gezien, maar de sema is van een heel andere orde. Het is een oprecht spiritueel ritueel dat geworteld is in de leer van Mevlana Celaleddin Rumi, en die sfeer voelde je meteen bij binnenkomst. Het publiek werd verzocht om volstrekte stilte te bewaren en fotograferen was verboden zodra de ceremonie begon.

Het begon met muziek: de klagende klank van de rietfluit, de ney, begeleid door de gestage polsslag van de kudüm-trommel. De semazens kwamen binnen in lange zwarte mantels, die ze later afwierpen om wijde witte gewaden en hoge mutsen van kamelenhaar te onthullen. Toen ze begonnen te draaien, met één hand omhoog gericht naar het goddelijke en de andere naar beneden naar de aarde, was het zachte ruisen van hun rokken door de lucht het enige hoorbare geluid in de zaal. Hoe ze in strakke banen over de vloer bleven rondcirkelen, werkte op een diepe manier rustgevend. Na de zintuiglijke overdaad van de kristallen kroonluchters in Dolmabahçe en de wind op de Bosporus zorgde deze ingetogenheid voor het perfecte evenwicht van de dag.

Wat ik een volgende keer precies zo zou doen

• Het paleis combineren met de boot: Door Dolmabahçe 's ochtends van binnen te bekijken en 's middags vanaf het dek de waterkant te zien, begreep ik de opzet van het gebouw pas echt goed.
• Alles te voet doen: Door het hele stuk tussen Beşiktaş en Eminönü te lopen, ervoer ik de overgang van de moderne kades naar de oude wijken op straatniveau, zonder vast te zitten in het verkeer.
• Afsluiten in alle rust: Een meditatieve Mevlevi-ceremonie was een veel betere afsluiter dan een rumoerige straat met terrassen na een actieve dag langs en op het water.